Page 18 - 9789753810906
P. 18
18 İMLA (YAZIM) KILAVUZU
24. Büyük Ünlü Uyumuna Ayk›r› Durumlar
Kimi Türkçe kelimelerin büyük ünlü uyumuna ayk›r› düfltü€ü
görülür: anne, kardefl, hani, hangi, inanmak, elma, fliflman...
Say›lar› pek az olan bu gibi kelimelerden kimilerinin de eski-
den büyük ünlü uyumuna uygun oldu€u, sonradan de€iflti€i
bilinmektedir: anne (ana), elma (alma), hangi (hengi), kardefl
(kardafl, kar›ndafl)...
AÇIKLAMA 1: Yabanc› kökenli kelimelerde büyük ünlü
uyumu aranmaz: televizyon, otobüs, kitap, kalem, mektup...
AÇIKLAMA 2: Birleflik kelimelerde büyük ünlü uyumu
ancak bu birleflik sözcü€ü oluflturan bölümlerin kendi içinde
olabilir, bölümler aras›nda de€il: arakesit (ara–kesit), gece-
kondu (gece–kondu), ilkokul (ilk–okul), yüzbafl› (yüz–bafl›)...
AÇIKLAMA 3: Büyük ünlü uyumuna ayk›r› kelimelerde
de ekler, sözcü€ün, son ünlüsüne uyarak ince ya da kal›n
olur: anne–ye, kar–defl–lerimiz, hangi–si–nin; fliflman–l›k,
elma–lar›n›...
25. Büyük Ünlü Uyumuna Ayk›r› Ekler
-(i)mt›rak, -(i)yor, -ken (iken), -ki, -leyin ekleri büyük ünlü
uyumuna uymaz: mavi-mt›rak, yeflil-imt›rak, geç-iyorlar-
m›fl, büyü-yor, koflar-ken, akflam-ki, yar›n-ki, akflam-leyin,
sabah-leyin...
AÇIKLAMA 1: (i)mt›rak ekinin-(i)m parças› ünlü uyumuna
ba€l›d›r: yeflil-imt›rak, k›z›l-›mt›rak, mor-umt›rak.
26. Yabanc› Kelimeler ve Büyük Ünlü Uyumu
Yabanc› kelimelerde büyük ünlü uyumu aranmaz. Bunlar›n
kimilerinde bu uyum görülür, kimilerinde görülmez. Buna
karfl›l›k, yabanc› kelimelere getirilen Türkçe ekler, sözcü€ün
son ünlüsüne göre büyük ünlü uyumuna ba€lan›r: floför-ümüz,
otobüs-lerden, kitap-lar›n›, hane-lerinin, televizyon-dan...
AÇIKLAMA: Yabanc› kelimelerden kimilerinin son hecele-
rinde kal›n ünlüler bulundu€u hâlde, bunlar›n söyleniflleri ince
oldu€undan, Türkçede bu kelimelere ekler ince ünlüyle getirilir:
ihtilal–den, istical–li, hiperbol–ler, muvafakat–ini, rol–lerinin,
petrol–cülük, skandal–ler, sosyal–lefltirme... (Bu gibi kelime-
lerin ince ünlüyle kurulmufl ekler ald›klar› K›lavuz’da hiperbol,
–lü; ihtilal, –li; rol, –lü; skandal, –li... biçiminde belirtilmifltir).
