Page 19 - 9789753810906

İMLA (YAZIM) KILAVUZU 19

27. Küçük Ünlü Uyumu: Düz Ünlüler
Türkçe kelimelerde düz ünlülerden (a, e, ›, i), sonra yine düz
ünlüler gelir. Baflka bir deyiflle, düz ünlülerden sonra yuvarlak
ünlüler (o, ü, u, ü) gelmez: kaplamak, çal›flkan, beklerken,
gezintilerde...
AÇIKLAMA: Türkçe bir kelimede düz, genifl ünlüden sonra
b, m, v ünsüzleri varsa, bunu izleyen ünlü, dar yuvarlak olur:
çamur, kavurucu, kabuk...
28. Küçük Ünlü Uyumu: Yuvarlak Ünlüler
Türkçe kelimelerde yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra
gelen ünlüler ya dar yuvarlak (u, ü) ya da düz genifl (a, e) olur.
Baflka bir deyiflle, yuvarlak ünlülerden sonra dar düz ünlüler (›,
i) ya da genifl yuvarlak ünlüler (o, ö) gelmez: yumuflak, koflucu,
üçüncülük, ölümcül...
29. Küçük Ünlü Uyumu: Genifl Yuvarlak Ünlüler
Türkçe kelimelerde genifl yuvarlak ünlüler (o, ö) ancak ilk
hecede bulunur, öbür hecelerde bulun-maz: oturmak, ötücüler...
AÇIKLAMA 1: –(i)yor eki, büyük ünlü uyumu gibi küçük ünlü
uyumuna da uymaz. Buna göre:
a) Kendinden önce ince ünlü de gelse (o) ünlüsü incelmez:
gel-i-yor, gül-ü-yor, sev-i-yor...
b) ‹kinci, üçüncü hecelerde bulunmas›na karfl›n (o) ünlüsü
daralmaz: bak-›-yor, kofl-u-yor, yetifl-i-yor...
c) Fiil kök ya da gövdeleri ünlüyle bitiyorsa, bunlar›n sonun-
daki (a) genifl ünlüsü darlaflarak (›) ya da (u); (e) genifl ünlüsü
de darlaflarak (i) ya da (ü) olur. Baflka bir deyiflle bu durum-
larda –yor’dan önce hep dar ünlüler kullan›l›r: bafl-l-›-yor (bafl-
l-a-yor de€il), bafl-la-m›-yor (bafl-la-m-a-yor de€il), yol-l-u-yor
(yol-l-a-yor de€il), söy-l-ü-yor (söy-l-e-yor de€il), bek-l-i-yor
(bek-l-e-yor de€il), bek-le-m-i-yor (bek-le-m-e-yor de€il)...
AÇIKLAMA 2: -(i)yor ekinin d›fl›nda, ünlüyle biten fiil kök ya
da gövdelerine (a) ya da (e) genifl ünlüleriyle bafllayan ekler
(-e, -en, -ecek, -erek) geldi€inde, araya giren (y) ünsüzün
darlaflt›r›c› etkisine karfl›n, kök ya da gövdenin sonundaki
genifl ünlüler de€iflmez: ara-y-an (ar›-y-an de€il), bekle-y-ecek
(bekli-y-ecek de€il), oku-y-a-ma-y-an (oku-ya-m-›-y-an de€il),
söyle-y-erek (söyli-y-erek de€il), anla-y-a-ma-y-acak (anl›-y-
a-m-›-y-acak de€il), dile-y-e-dur-sun (dili-y-e-dursun de€il)...