Page 13 - 9789753810708

TARİHÇE ‐ TARİF ve KAYNAKLAR 35

Tehâfütü Tehâfüti’l-felâsife (ﺔﻔﺳﻼﻔﻟا ﺖﻓﺎ ﺖﻓﺎ ) adlı eserini kaleme almıştır. İbn Rüşd
eserinin sonunda filozofların tekfir edilemeyeceği noktası üzerinde ısrarla durmuş-
tur.

Fâtih Sultan Mehmed’in hocası Hocazâde Muslihuddin Efendi (ö. 893/1488)
padişahın emriyle üçüncü bir tehâfüt kaleme almıştır. Eser önce yazılan iki tehâfütü
muhakeme amacıyla kaleme alınmış olup yirmi iki bölümden meydana gelmiştir.
14
Hocazâde Gazzâlî’nin haklılığına meyletmektedir.
15
Gazzâlî’ye ait Tehâfüt’ün Türkçe tam ve kısmî tercümeleri de vardır. Muba-
hat Türker’e ait Üç Tehâfüt Bakımından Felsefe ve Din Münasebeti adıyla, doktara
16
tezi mahiyetinde bir araştırma da mevcuttur.
Kelâm tarihi bakımından Gazzâlî hakkında anlattıklarımızı özetleyecek olursak
şöyle diyeceğiz: Gazzâlî ile kelâmcıların müteahhir devri başlamıştır. Gazzâlî a)
İn‘ikâs-ı edilleyi reddetmiş, b) Mantık disiplinini kabul etmiş, c) Felsefî bahislere
önem vermiştir.

Gazzâlî Tehâfüt ve el-Münkız’dan başka, kelâma dair kaleme aldığı el-İktisâd
fi’l-i‘tikād (دﺎﻘﺘﻋ ﻻا ﰲ دﺎﺼﺘﻗ ﻻا) adlı eserinde de filozofların görüşlerine temas eder ve

kitabın sonunda tekfir konusuna ayırdığı babda yine onların üç noktada küfre düştü-
17
ğünü söyler. Gazzâlî, İhyâü ulûmi’d-dîn (ﻦﻳﺪﻟا مﻮﻠﻋ ءﺎﻴﺣإ) adlı eserinin başında akaid
konularına bir bölüm ayırmıştır. “Kitâbü Kavâidi’l-Akāid” (ﺪﺋﺎﻘﻌﻟا ﺪﻋاﻮﻗ بﺎﺘﻛ) adını
taşıyan bu bölüm müstakil olarak da istinsah edilip basılmıştır. Ayrıca onun bu ilmin
çeşitli yönlerini konu alan risâleleri vardır. Kelâm ilminin halk için faydalı olmadı-
ğını, onunla ancak özel kültüre sahip kimselerin meşgul olabileceğini belirtir. O,
bunun için Selef mezhebinin haklılığını konu edinen İlcâmü’l-avâm an ilmi’l-kelâm
(مﻼﻜﻟا ﻢﻠﻋ ﻦﻋ م ا ﻮﻌﻟا مﺎﳉإ), Allah’ın varlığını, birliğini, kemal sıfatlarını konu edinen
18
19
el-Hikme fî mahlûkāti’llâhi azze ve celle ( ﻞﺟو ﺰﻋ ﷲ تﺎﻗﻮﻠﳐ ﰲ ﺔﻤﻜﳊا) risâlesi gibi
ّ
ّ
çalışmaları da vardır.

14
Her üç eser bir arada basılmıştır (Kahire 1321).
15
Tam tercüme Süleyman Hasîb tarafından yapılmıştır, yazma nüshası İstanbul Üniversitesi Kütüp-
hanesi, nr. 4213’te kayıtlıdır. Akif Nuri müstear adıyla yapılan kısmî tercüme, ayrıca diğer iki
Tehâfüt’ten de pasajlar içermektedir (İstanbul: Fâtih Yayınevi Matbaası, ts.). Ayrıca Bekir Karlı-
ğa’ya ait bir tercüme yayımlanmıştır (Tehâfütü’l-Felâsife: Filozofların Tutarsızlığı, İstanbul 1981).
16
Ankara: Tarih Kurumu Basımevi, 1956.
17
el-İktisâd fi’l-i‘tikād, s. 249-250.
18
Kahire 1303.
19
Kahire 1903. Bu kitap Hasan Karasu ve Mürsel Sıradağ tarafından Varlıkların Yaratılış Hikmetleri
adıyla Türkçe’ye çevrilmiştir (İstanbul 1971).