Page 11 - 9789753810708

TARİHÇE ‐ TARİF ve KAYNAKLAR 33

sına her iki koluyla birlikte Ehl-i sünnet ilm-i kelâmı hâkim olmuştu. Kelâm âlimleri
arasında en çok eser veren Eş‘arîler’di.
Gazzâlî devrine kadar gelen Ehl-i sünnet âlimleri (kudemâ-i mütekellimîn)
bid‘at fırkalarıyla mücadele ettiği halde Gazzâlî’den itibaren gelenler (müteahhirîn-i
mütekellimîn) mücadelelerini İslâm filozoflarına karşı yürütmüşlerdir.
Kelâm ilminde yeni bir çığır açan Gazzâlî’nin getirdiği bazı yenilikler şunlar-
dır.
1. Gazzâlî’ye kadar gerek Ehl-i sünnet, gerek ehl-i bid‘at kelâmcıları aklî izah-
lara baş vurdukları halde bu izahların mantık kurallarına uyup uymadığına önem
vermiyorlardı. Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî’nin kelâm ekolünü geliştiren Bâkıllânî (ö.
403/1013) in‘ikâs-ı edilleyi kabul etmesi sebebiyle mantık kaidelerine iltifat etmi-
yordu. Zira herhangi bir delil mantık yoluyla çürütüldüğü takdirde onun kanıtlaya-
cağı husus (medlûl) gerçek olmaktan çıkmış oluyordu. Buna mukabil Gazzâlî
in‘ikâs-ı edilleyi reddederek mantık disiplinini İslâmî ilimlere ithal etmiştir. Ona
göre kelâm, fıkıh, usûl-i fıkıh gibi ilimler için mantık zaruri olup “Mantık bilmeye-
nin ilmine itimat edilmez.” Gazzâlî mantık alanında Mi‘yârü’l-ilm (ﻢﻠﻌﻟا رﺎﻴﻌﻣ) isimli
kitabını yazmıştır. Adından da anlaşılacağı üzere bu eser aklî deliller yoluyla elde
edilecek bilginin mihenk taşı olacaktır. Müellif aynı sahada Mihakkü’n-nazar ( ﻚﳏ
10
ﺮﻈﻨﻟا) isimli bir risâle de kaleme almıştır. “Bozuk şiir ile düzenli şiir aruz ölçüsüyle,
yine i‘rabın yanlışı doğrusundan nahiv kriteriyle birbirinden ayrıldığı gibi delilin
11
çürük olanı ile sahih olanı da ancak mantık ilmiyle tefrik edilebilir.” Daha önce de
belirttiğimiz gibi mantık kurallarını ilkin İslâmî ilimler içine alan Gazzâlî değil İbn
Hazm’dir.

2. Gazzâlî’nin kelâm ilmi sahasında meydana getirdiği yeniliklerden biri de
eserlerinde felsefî bahislere yer vermiş olmasıdır. Onun zamanına kadar felsefe
karşısında İslâm âlimlerinin tutumu iki aşırı görünüm arzediyordu. Bazıları felâsife-
nin her söylediğini gerçeğin ta kendisi zannederek benimsiyor, bir kısmı da bütün
felsefî bahisleri reddediyordu. Gazzâlî bu anlayışların her ikisine de karşı çıkmıştır.
O, filozofların hatalarını ortaya koymak amacıyla meşhur eserini kaleme almıştır:
Tehâfütü’l-felâsife (ﺔﻔﺳﻼﻔﻟا ﺖﻓﺎ ) (filozofların tutarsızlığı). Gazzâlî bu eserinde İslâm
filozoflarından Fârâbî (ö. 339/950) ve İbn Sînâ’ya (ö. 428/1037) cephe almıştır.
Eserin mukaddimesinde ve ayrıca el-Münkız mine’d-dalâl (لﻼﻀﻟا ﻦﻣ ﺬﻘﻨﳌا) adlı risâle-

10
Mihakkü’n-nazar fi’1-mantık (nşr. Muhammed Bedreddin), Beyrut 1966.
11
Mi‘yârü’l-ilm, s. 59-60.