Page 8 - 9789753810708

30 KELÂM İLMİNE GİRİŞ

karşı karşıya gelmesi vb. sebeplerle olmalıdır ki Kitâbü’t-Tevhîd’in sadece tek nüs-
hası günümüze intikal etmiş, başarılı sayılmayan ilk ilmî neşri 1970 yılında yapıl-
mıştır. Dünya kütüphanelerinde -bir kısmı eksik- kırka yakın yazma nüshası bulunan
Te’vîlâtü’l-Kur’ân ise 2005 yılından itibaren yayımlanmaya başlamıştır. Bu yüzden
Ehl-i sünnet ilm-i kelâmının tarihçesi yapılırken kuruluşu, aslında bu konuda ikinci
derecede bulunmasına rağmen, Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî’ye nisbet edilmiş, devam
ettirilmesi de Eş‘arî kelâmcıları yoluyla anlatılmıştır. Ebû Hanîfe ve Mâtürîdî’nin
Sünnî kelâm sistemi, Ebü’l-Muîn en-Nesefî (ö. 508/1115), Nûreddin es-Sâbûnî (ö.
580/1184) ve diğer âlimlerle devam etmiştir.
IV. (X.) yüzyılın başlarında Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî, kırk yaşına kadar Mu‘tezile
mezhebinde kaldıktan sonra Mu‘tezile’nin “salâh/aslah” görüşünü eleştirerek bu
mezhepten ayrılmıştır. O, bir taraftan teşbihi reddederken diğer yönden
Mu‘tezile’nin benimsemediği yedi sıfatı (hayat, ilim, kudret...) kabul etmiş ve böy-
lece Sünnî kelâmının kurulmasına katkıda bulunmuştur. Eş‘arî’nin günümüze kadar
gelen kelâma dair en önemli risâlesi el-Lüma‘ fi’r-red alâ ehli’z-zeyġ ve’l-bida‘dır
(عﺪﺒﻟاو ﻎﻳﺰﻟا ﻞﻫأ ﻰﻠﻋ دﺮﻟا ﰲ ﻊﻤﻠﻟا). Onun İslâm mezheplerine dair olan Makālâtü’l-
İslâmiyyîn’i (ﲔﻴﻣﻼﺳﻹا تﻻﺎﻘﻣ) de meşhurdur. Bu kitaplar basılmıştır.

Ebû Mansûr el-Mâtürîdî ile Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî’nin kurduğu Ehl-i sünnet
ilm-i kelâmı her şeyden önce kelâmî metoda sahiptir. Yani ilâhiyâtta aklın rolünü
kabul etmekte, iman esaslarını gerektiğinde aklî yollarla açıklayıp desteklemekte ve
te’vile başvurmaktadır. Buna göre Ehl-i sünnet ulemâsı Mu‘tezile’nin metodunu
benimsemiş, fakat bazı meselelerde onlardan ayrı düşünmüştür.

Ehl-i sünnet ilm-i kelâmının kuruluşu İslâm düşünce tarihinde önemli bir hadi-
sedir. Sünnî kelâmı daha çok Eş‘arî mektebi ile tanınmıştır. Bu cereyan bir taraftan
Mu‘tezile’nin etkisini ortadan kaldırmış, diğer yönden Selef metodunu izleyenlerin
sayısını da azaltmıştır.

E) KELÂM-FELSEFE MÜNASEBETLERİNİN BAŞLAMASI

Ehl-i sünnet ilm-i kelâmının ortaya çıkışından sonra İslâm dünyasında akaid
konularıyla ilgilenen başlıca dört cereyan göze çarpmaktadır.

1. Selefiyye.
2. Mu‘tezile ve diğer bid‘at fırkaları (Havâric, Şîa...).
3. Ehl-i sünnet kelâmcıları (Mâtürîdî, Eş‘arî).

4. İslâm filozofları.