Page 10 - 9789753810708

32 KELÂM İLMİNE GİRİŞ

İmam Mâtürîdî ve Eş‘arî’nin kurduğu ilm-i kelâm Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî mez-
heplerine bağlı çeşitli âlimlerin ve hükümdarların himmetiyle Irak, Şam, Horasan,
Türkistan, Mısır ve Mağrib ülkelerinde yayılma imkânı bulmuştur.
Aslında mütekellim olmamakla beraber konumuzla ilgisi bulunması hasebiyle
burada zikredeceğimiz bir âlim daha var: İbn Hazm. Zâhirî mezhebine bağlı olan İbn
Hazm (ö. 456/1064) dinler, felsefeler ve mezhepler hakkında telif ettiği el-Fasl fi’l-
milel ve’l-ehvâ’ ve’n-nihal (ﻞﺤﻨﻟاو ءاﻮﻫﻷاو ﻞﻠﳌا ﰲ ﻞﺼﻔﻟا) adlı meşhur eserinin başında
“Gerçeğin bilinmesini sağlayan kesin delillerin mahiyeti” hakkında açtığı bir babda
önemli mantık kaidelerine temas etmiş ve bu hususta et-Takrîb fî hudûdi’l-kelâm
(مﻼﻜﻟا دوﺪﺣ ﰲ ﺐﻳﺮﻘﺘﻟا) adıyla daha mufassal bir eser meydana getirdiğini haber ver-
9
miştir. Şu halde İbn Hazm’ın felsefî ilimlerden sayılan mantık disiplinini İslâmî
ilimlere kattığını söylemeliyiz.
Mütekaddimîn kelâmcılarının sonuncusunu İmâmü’l-Haremeyn Ebü’l-Meâlî el-
Cüveynî (ö. 478/1085) teşkil eder. Şâfiî mezhebine mensup olan Cüveynî Eş‘arî
kelâmını daha da geliştirmiştir. Gazzâlî’nin de (ö. 505/1111) hocası olan Cüveynî
akılla bilinebilen sıfât-ı ilâhiyyeyi ispat, nakille bilinen sıfatları (sıfât-ı haberiyye
(Allah’ın eli, gözü, nefsinin... bulunması) te’vil etmiştir. Cüveynî kelâm sahasında
önce eş-Şâmil’i (ﻞﻣﺎﺸﻟا) yazmış, sonra onu ihtisar ederek el-İrşâd’ı (دﺎﺷرﻹا) meydana
getirmiştir. Bu eserler sonra gelecek kelâmcıların önemli kaynaklarını teşkil edecek-
tir.
Ehl-i sünnet ilm-i kelâmının Mâtürîdiyye kolunu, kurucusu Mâtürîdi’den sonra
geliştirip devam ettiren âlimler ve bunların eserleri de vardır. Fakat özellikle kelâm-
felsefe münasebetleri açısından kelâm tarihi yapan araştırmacılar, bu alanda
Mâtürîdiyye kelâmcılarından söz etmez. Biz, aşağıda “Mâtürîdiyye eserleri”nden
bahsederken bu önemli konuyu ele alacağız.

F) GAZZÂLÎ ve MÜTEAHHİRÎN İLM-İ KELÂMI

Büyük âlim, mütekellim, filozof ve mutasavvıf Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid
Muhammed b. Muhammed el-Gazzâlî (ö. 505/1111) ile müteahhirîn ilm-i kelâmı
başlar. Gazzâlî’nin dönemine kadar Şîa dışında kalan bid‘at taraftarları (ehl-i bid‘at,
fırak-ı dâlle) hayli zayıflamış, Selef akîdesini benimseyen âlimler de azalmış, buna
mukabil İslâm felsefesi kurulmuş ve yayılmaya başlamıştı. Çoğunlukla İslâm dünya-

9
İbn Hazm, el-Fasl, I, 4.