Page 4 - 9789753810708

26 KELÂM İLMİNE GİRİŞ

Abdullah b. Mes‘ûd’un rivayeti ise şöyle: Peygambere vesvese soruldu, o da
1
“İmanın hâlis olanıdır” (نﺎﳝﻹا ﺾﳏ ﻚﻠﺗ) cevabını verdi.
İbn Abbas da şöyle bir hadis nakleder: Hz. Peygamber’e biri gelerek, “İçimde
öyle bir şey hissediyorum ki onu söylemektense yanıp kömür olmayı tercih ederim”
demiş, Resûlullah ise şöyle cevap vermiştir: “Kulunun halini (taklitten) vesveseye
yükselten Allah’a hamdolsun.

2 ﺔﺳﻮﺳﻮﻟا ﱃإ ﻩﺮﻣأ در يﺬﻟا ﻟﻠﻪ ﺪﻤﳊا
ّ
B) İLK FİKRÎ HAREKETLER DEVRİ
Asr-ı saâdet ile ashâb-ı kirâm çoğunluğunun hayatta bulunduğu devirde akaid
sahasında beliren herhangi bir ihtilâf, halledilememiş bir problem yoktu. Çünkü
akîdeler saf, niyetler hâlisti, nübüvvet nuru etkilerini hâlâ devam ettiriyordu. Müs-
lüman âlimler arasında fıkıh konularında birbirinden farklı görüşler mevcut olduğu
3
halde akaidde ittifak vardı. Fakat ashap devrinin sonlarına doğru akaid alanında
farklı anlayışlar ortaya çıkmaya başlamıştı. İmam Müslim’in kaydettiğine göre Ab-
dullah b. Ömer’in (ö. 73/693) hayatında Kaderiyye (kaderi inkâr edenler) zuhur
etmiştir. Abdullah b. Ömer’e Ma‘bed el-Cühenî’nin kaderi inkâr ettiğini haber ver-
mişler, o da kendisinin öylelerinden, onların da kendisinden uzak olduğunu söyle-
4
miştir. İslâm dünyasında akaid sahasının ilk ihtilâf konusunu teşkil eden kaderin
yanına sıfat bahsini de ilâve etmek gerekir. İbn Teymiyye’nin (ö. 728/1328) de kay-
dettiğine göre İslâm’da Allah’ın sıfatlarını (kelâm sıfatı) ilkin inkâr yolunu tutan
Ca‘d b. Dirhem (ö. 124/742) olmuştur. Bu görüşü kendisinden Cehm b. Safvân (ö.
5
128/745) almış ve bilâhare ona nisbet edilmiştir (Cehmiyye).
a) İlk fikrî hareketlerin Hz. Peygamber’in vefatından sonra başladığını ve hicrî
I. yüzyılı içine aldığını söylememiz mümkündür. Bilindiği üzere Resûl-i Ekrem’in
hemen vefatını müteakip müslümanlar halife seçimi meselesi ile karşılaşmış ve bu
konuda farklı anlayışlara sahip olmuştur. Devlet başkanının seçimi ilk bakışta fıkhî
(hukukî) bir mesele olarak göze çarpıyorsa da Şîa tarafından bilâhare İslâm’ın temel
konuları arasına çekilecek ve bir iman meselesi haline getirilecektir.
b) İlk fikrî hareketlere tesir eden âmillerden biri üçüncü halife Hz. Osman’ın
şehid edilmesi (35/656) ve ondan sonra Cemel Vak‘ası ile Sıffîn Savaşı’nın zuhur

1
Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, II, 456; VI, 166; Müslim, “Îmân”, 209-211, nr. 340-342.
2
a.e., I, 235; Ebû Dâvûd, “Edeb”, 108, 109, nr. 5111, 5112.
3
bk. Eş‘arî, İstihsânü’l-havz fî ilmi’l-kelâm, s. 94-95.
4
Müslim, “Îmân”, 1, nr. 93.
5
İbn Teymiyye, er-Risâletü’l-Hameviyye, s. 15; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, V, 263, 429; VII, 75.